Η διατροφή πρέπει να προσαρμόζεται στον άνθρωπο, όχι ο άνθρωπος στη διατροφή.
Κι όμως, σήμερα οι περισσότεροι προσπαθούν να χωρέσουν τον εαυτό τους σε έτοιμα διατροφικά πρότυπα.
Γιατί δεν υπάρχει «τέλεια δίαιτα»: Μια ελληνική προσέγγιση στην αληθινή ισορροπία
Η σύγχρονη αναζήτηση μιας ιδανικής ή «τέλειας» δίαιτας αντανακλά μια ευρύτερη τάση προς την καθολικοποίηση στις επιστήμες υγείας.
Ωστόσο, στο πλαίσιο της ελληνικής ιατρικής, καθώς και της Unani ιατρικής (yūnānī), ενός ελληνοαραβικού παραδοσιακού συστήματος που εφαρμόζεται στη Νότια και Κεντρική Ασία, στην Νότια Αφρική, στην Αγγλία, και βασίζεται στη θεωρία των χυμών, η οποία προϋπάρχει της ανακάλυψης των μικροβίων και της σύγχρονης ιατρικής, η διατροφή δεν μπορεί να τυποποιηθεί.
Στην προσωπική μου κλινική πρακτική, η δίαιτα δεν μπορεί να είναι ενιαία για όλους, λόγω της μοναδικότητας της ατομικής φύσεως (φύσις), της μεταβλητότητας της κράσεως (κρᾶσις), της επίδρασης του περιβάλλοντος (περιέχον) και του κεντρικού ρόλου της πέψεως (πέψις). Αντλώντας από τα ιπποκρατικά και γαληνικά κείμενα, καθώς και από σύγχρονες έρευνες στην εξατομικευμένη διατροφή και φυσιολογία, το παρόν άρθρο προτείνει ότι η δίαιτα πρέπει να νοείται ως μια δυναμική, εξατομικευμένη θεραπευτική πρακτική και όχι ως ένα σταθερό σύστημα.
Στο έργο Κανών της Ιατρικής του Avicenna, ένα από τα σημαντικότερα και πιο επιδραστικά βιβλία στην ιστορία της ιατρικής, η εξατομίκευση της θεραπείας αποτελεί βασική αρχή.
Στην κλινική πράξη, ένα από τα συχνότερα ερωτήματα είναι: «Ποια είναι η καλύτερη δίαιτα;». Το ερώτημα αυτό αντανακλά μια επιστημολογική προσέγγιση βασισμένη στην τυποποίηση και την καθολικότητα.
Ωστόσο, αυξανόμενα δεδομένα από τη διατροφική επιστήμη υποδεικνύουν ότι δεν υπάρχει ένα διατροφικό πρότυπο που να είναι βέλτιστο για όλους.
Η ελληνική ιατρική είχε ήδη προσεγγίσει αυτό το συμπέρασμα εδώ και χιλιετίες. Αντί να αναζητά καθολικές συνταγές, έδινε έμφαση στην ατομική φύση, το περιβαλλοντικό πλαίσιο και τη συνεχή προσαρμογή. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της «τέλειας δίαιτας» δεν είναι μόνο ανεφάρμοστη αλλά και εννοιολογικά ασύμβατη.
Η αρχή της Φύσεως (Φύσις)
Κεντρική έννοια της ιπποκρατικής ιατρικής είναι η φύσις, δηλαδή η έμφυτη τάση αυτορρύθμισης του οργανισμού. Κάθε άτομο εκφράζει μια μοναδική σύσταση, που αποδίδεται μέσω της κράσεως (κρᾶσις), δηλαδή της ισορροπίας των τεσσάρων χυμών: αίμα, φλέγμα, κίτρινη χολή και μέλαινα χολή (Hippocrates, Galen).
Οι χυμοί αυτοί αντιστοιχούν σε θεμελιώδεις ποιότητες, θερμό, ψυχρό, υγρό και ξηρό, των οποίων η ισορροπία ορίζει την υγεία (ευκρασία), ενώ η διαταραχή τους οδηγεί σε νόσο (δυσκρασία). Εφόσον η κράση κάθε ατόμου είναι μοναδική, οι θεραπευτικές παρεμβάσεις πρέπει να είναι εξατομικευμένες.
Η τροφή και οι ποιότητές της (Ποιότητες)
Στην ελληνική σκέψη, η τροφή δεν είναι απλώς θρεπτική αλλά και ποιοτική. Κάθε τροφή διαθέτει συγκεκριμένες ποιότητες που επιδρούν στον οργανισμό.
Οι τροφές μπορούν να θερμαίνουν ή να ψύχουν, να υγραίνουν ή να ξηραίνουν, επηρεάζοντας έτσι την ισορροπία των χυμών. Κατά συνέπεια, η διατροφή λειτουργεί ως θεραπευτικό μέσο.
Μια τροφή που ωφελεί έναν οργανισμό μπορεί να είναι επιβαρυντική για έναν άλλον. Η αντίληψη αυτή επιβεβαιώνεται και από σύγχρονες έρευνες, οι οποίες δείχνουν ότι οι μεταβολικές αποκρίσεις στα ίδια τρόφιμα διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των ατόμων.
Τα όρια των σταθερών διατροφικών προτύπων
Τα σύγχρονα διατροφικά μοντέλα βασίζονται συνήθως σε γενικεύσεις και δεδομένα πληθυσμού. Παρότι χρήσιμα σε ευρεία κλίμακα, δεν λαμβάνουν υπόψη την ατομική ιδιαιτερότητα.
Στην πράξη παρατηρούνται διαφορετικές αντιδράσεις:
κάποιοι ευδοκιμούν με ωμές τροφές, ενώ άλλοι εξασθενούν
κάποιοι ωφελούνται από περιορισμό θερμίδων, ενώ άλλοι χρειάζονται ενίσχυση
Οι διαφορές αυτές αντικατοπτρίζουν την εσωτερική κατάσταση του οργανισμού και όχι ασυνέπειες στη θεωρία της διατροφής.
Η επίδραση του περιβάλλοντος (Περιέχον)
Η ελληνική ιατρική τοποθετεί τον άνθρωπο μέσα στο περιβάλλον του. Το περιέχον επηρεάζει άμεσα τη φυσιολογία.
Οι εποχές φέρουν διαφορετικές ποιότητες:
ο χειμώνας είναι ψυχρός και υγρός
το καλοκαίρι θερμό και ξηρό
Η θεραπευτική προσέγγιση βασίζεται στην αρχή της εναντίωσης: η διατροφή πρέπει να εξισορροπεί τις επικρατούσες συνθήκες.
Ο κεντρικός ρόλος της πέψεως (Πέψις)
Η πέψις αποτελεί θεμελιώδη διαδικασία μέσω της οποίας η τροφή μετατρέπεται σε ουσία του σώματος.
Η αξία της τροφής δεν εξαρτάται μόνο από τη σύστασή της αλλά από την ικανότητα του οργανισμού να την αφομοιώσει. Έτσι, η ίδια τροφή μπορεί να θρέψει έναν οργανισμό και να διαταράξει έναν άλλον.
Η σύγχρονη έρευνα για το μικροβίωμα επιβεβαιώνει αυτή την εξατομικευμένη φύση της πέψης.
Η δίαιτα ως θεραπευτική τέχνη (Δίαιτα)
Ο όρος δίαιτα στην ελληνική ιατρική δεν αφορά μόνο τη διατροφή αλλά έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.
Αποτελεί μια ευέλικτη και προσαρμοστική πρακτική που βασίζεται:
στην εκτίμηση της κράσεως
στις περιβαλλοντικές συνθήκες
στην αξιολόγηση της πέψεως
στη συνεχή προσαρμογή
Η δίαιτα δεν είναι ένα άκαμπτο σύστημα αλλά μια δυναμική διαδικασία σε αρμονία με τη φύση του οργανισμού.
Συμπέρασμα
Η έννοια της «τέλειας δίαιτας» δεν συνάδει ούτε με την αρχαία ελληνική ιατρική ούτε με τη σύγχρονη επιστήμη.
Η υγεία δεν προκύπτει από την τήρηση αυστηρών κανόνων αλλά από την αρμονία με τη φύση, το περιβάλλον και τη φυσιολογία του κάθε ανθρώπου.
Σε αυτό το πλαίσιο, η διατροφή παύει να είναι σύστημα κανόνων και γίνεται έκφραση ισορροπίας, αυτό που η σύγχρονη επιστήμη ονομάζει ομοιόσταση και η ελληνική ιατρική ευκρασία.